Аавийн байгаад хүнтэй танилц
Агтны байгаад газар үз

Solange der Vater gesund ist, lerne Menschen kennen;
solange dein Pferd stark ist, lerne Orte kennen.

Dieses Sprichwort erinnert irgendwie an ein chinesisches Sprichwort:

读万卷书，行万里路。
Dú wàn juàn shū, xíng wàn lǐ lù.
Lies zehntausend Bücher, geh zehntausend Meilen!
(Studiere eifrig, aber sammle auch Erfahrungen in der Welt!)

Мянган удаа сонсоноос
Нэг удаа үз

Einmal sehen ist besser als tausendmal hören.

Dieses Sprichwort erinnert uns an ein ähnliches chinesisches Sprichwort:

百闻不如一见。
Bǎi wén bù rú yí jiàn.
Einmal sehen ist besser als hundertmal hören.

Усын уувал
Ёсын дагана

Wessen Wasser du trinkst, dessen Sitten und Bräuche befolge.

Dieses Sprichwort erinnert uns an ein ähnliches deutsches Sprichwort:

Wes Brot ich ess, des Lied ich sing.

Муу явахад нөхөр олон
Сайн явахад садан олон

Muu yawachad nöchör olon
Sain yawachad sadan olon

Wenn es dir schlecht geht, hast du viele Freunde.
Wenn es dir gut geht, hast du viele Verwandte.

Архичин хүн галзуу хүн адил

Architschin chun galzuu chun adil

Der Alkoholiker ist wie ein Wahnsinniger.

Муу хүнд хойтон жил олон
Залхуу хүнд маргааш өдөр олон

Muu chund choiton jil olon
Zalchuu chund margaasch ödör olon

Schlechte Menschen gibt es nächstes Jahr viele.
Faule Menschen haben viele Morgen.
(Morgen, morgen nur nicht heute, sagen alle faulen Leute.)

Хуурамч хүн
Хуулиас аймтгай

Chuuramtsch chun
Chuulias aimtgai

Falsche Menschen sind ängstlich vor dem Gesetz.

Ойгүй хүнд хэлсэн байсан хоёр адил
Ёроолгүй саванд хийсэн байсан хоёр адил

Oigui chund chelsen baisan choyr adil
Yoroolgui sawand chiisen baisan choyr adil

Wer kein Gedächtnis hat, dem kann man sagen, was man will.
In einem Topf ohne Boden kann man füllen, was man will.

Ойрын жаргалд ташуурч алсаа боддоггүй хүн
Алахаар бордсон гахай адил ажиггүй хэвтэхгүй адил

Oiriin jargald taschuurtsch alcaa boddoggui chun
Alachaar bordson gachai adil ajiggui chewtechgui adil

Ein Mensch, der nur an heute denkt, ist wie ein Schwein, das zum Schlachten gezüchtet wird.

Үр удамгүй хүн үндэсгүй модтой адил.

Ur udamgui chun undesgui modtoi adil

Wer keine Nachkommen hat, ist wie ein Baum ohne Wurzeln.

Хүн өвөг язгуураа мэдэхгүй бол
Ойн сармагчинтай адил

Chun öwög yazguuraa medechgui bol
Oin sarmagtschintai adil

Ein Mensch, der von seinen Vorfahren nichts weiß, ist wie ein Affe im Wald.

Хэрэглэх эрдэмгүй хүний ам нь хэрэггүй онгойсон нүхтэй адил
Хэтэрхий эрдэмт хүний амь нь хээрийн бардам лянхуатай адил

Chereglech erdemgui chunii ami n chereggui ongoison nuchtei adil
Cheterchii erdemt chunii ami n cheeriin bardam lyanchuatai adil

Wer keinen Geist hat, dessen Mund ist wie ein großes Loch.
Wer viel Geist besitzt, der ist wie ein stolzer Wildlotos.

Ховдог хүн хон хэрээтэй адил
Хэрүүлч хүн өмхий хүрэнтэй адил
Ховч хүн хоёр хөлт могой адил
Ховын үг хоёр үзүүрт зүү адил

Chowdog chun chon chereetei adil
Cheruultsch chun ömchii churentei adil
Chowtsch chun choyr chölt mogoi adil
Chowiin ug choyr uzuurt zuu adil

Ein Vielfraß ist wie ein Rabe.
Ein Streitsüchtiger ist wie ein Stinktier.
Ein Denunziant ist wie eine Schlange mit zwei Beinen.
Das Wort eines Denunzianten ist wie eine Nadel mit zwei Spitzen.

Хөгшин хүн үхэхээрээ айлгана
Хүүхэд уйлахаараа айлгана

Chögschin chun uchecheeree ailgana
Chuuched uilachaaraa ailgana

Ältere Menschen machen uns mit ihrem Tod Sorge.
Kleine Kinder machen uns mit ihrem Weinen Sorge.

Уншиж мэдэхэд ном сайхан
Уулзаж ярихад нөхөр сайхан

Unschij medeched nom saichan
Uulzaj yarichad nöchör saichan

Ein Buch ist gut zum Lesen und Lernen.
Ein Freund ist gut zum Treffen und Unterhalten.

Ангир уургийг ээжээс
А үсгийг багшаас

Angir uurgiif eejees
A usgiig bagschaas

Milch bekommt man von der Mutter.
Den Buchstaben A bekommt man vom Lehrer.

Алт мөнгийг уул мэт овооловч
А үсэг сурсанд хүрэхгүй

Alt möngiig uul met owoolowtsch
A useg sursand churechgui

Wenn man Gold und Silber wie einen Berg anhäuft,
ist es doch nicht so gut wie das Alphabet zu lernen.

Аавд нь өгсөн юм хүүд хүрэх
Хүүд өгсөн юм аавд хүрэхгүй

Aawd n ögsön yom chuud churech
Chuud ögsön yom aawd churechgui

Was man dem Vater gibt, bekommt der Sohn;
Was man dem Sohn gibt, bekommt der Vater nicht.

Азарга алдвал барихад хялбар
Ам алдвал барихад хэцүү

Azarga aldwal barichad chyalbar
Am aldwal barichad chetsuu

Ein verlorener Hengst ist leichter wieder einzufangen als ein unbedacht ausgesprochenes Wort.

Зан зангаа мэдэлцвэл хэлэлцэхэд амар
Зам замаа ололцвол явахад амар

Zan zangaa medeltswel cheleltseched amar
Zam zamaa ololtswol yawachad amar

Wenn man miteinander vertraut ist, dann kann man leichter miteinander auskommen.
Wenn man den Weg kennt, kann man leichter ans Ziel kommen.

Хэлэхэд амар
Хийхэд хэцүү.

Cheleched amar
Chiiched  chetsuu

Es ist leichter zu sagen als zu machen.

Муу хүний өвөг болохоор
Сайн хүний хөтөч бол

Muu chunii öwög bolochoor
Sain chunii chötötsch bol

Es ist besser der Pferdeführer eines guten Menschen zu sein als der Vorfahr eines schlechten Menschen.

Учир мэдэхгүй ноён болохоор
Учир мэдэх боол бол

Utschir medechgui noyn bolochoor
Utschir medech bool bol

Besser ein wissender Diener als ein unwissender Herr.

Хайргүй хүний эхнэр болохоор
Хар элгийн хүний зарц бол

Chairgui chunii echner bolochoor
Char elgiin chunii zarts bol

Besser Diener eines Fremden als Ehefrau eines Mannes, der dich nicht liebt.

Ард баян бол улс баян
Улс баян бол ард баян

Ard bayn bol uls bayn
Uls bayn bol ard bayn

Wenn das Volk reich ist, ist das Land reich.
Wenn das Land reich ist, ist das Volk reich.

Дээд эрдэнэ эв
Дунд эрдэнэ эрдэм
Доод эрдэнэ баян

Deed erdene ew
Dund erdene erdem
Dood erdene bayn

Der größte Schatz ist der Frieden.
Der mittlere Schatz ist der Geist.
Der niedrigste Schatz ist der Reichtum.

Үхэртэй баянаас нөхөртэй баян
Эдийн баянаас эрдмийн баян
Эрдэм билэг эрхэм баян

Uchertei baynaas nöchörtei bayn
Ediin baynaas erdmiin bayn
Erdem bileg erchem bayn

Reich an Freunden ist besser als reich an Rindern.
Reich an Wissen ist besser als reich an Besitz.
Der höchste Reichtum ist geistiger Reichtum.

Хүн болох багаасаа, хүлэг болох унаганаасаа

Chun boloch bagaasaa, chuleg boloch unaganaasaa

Vom Kindesalter an muss man sich bemühen, ein guter Mensch zu werden.
Vom Fohlenalter  an muss darauf hinarbeiten, ein gutes Pferd zu werden.

mongolisches Pferd beim Naadam
(Bild: Wikimedia)

Илжигний чихэнд ус хийсэн ч сэгсэрнэ, алт хийсэн ч сэгсэрнэ.

Iljignii tschichend us chiisen tsch segserne, alt chiisen tsch segseren.

Wenn man in ein Eselsohr Wasser gießt, schüttelt er sich.
Wenn man Gold hineingibt, schüttelt er sich auch.

Ажил хийвэл дуустал, давс хийвэл уустал.

Ajil chiwel duustal, daws chiiwel uustal.

Wenn man eine Arbeit anfängt, soll man sie zu Ende bringen.
Wenn man Salz hineintut, soll man warten bis es sich aufgelöst hat.

Хүний сайныг ханилан байж мэддэг
Хүлгийн сайныг унан байж мэддэг

Chunii sainiig chanilan baij medde
Chulgiin sainiig unan baij meddeg

Ob ein Mensch gut ist, erkennt man durch Freundschaft.
Ob ein Pferd gut ist, erkennt man durch Reiten.

Танилтай хүн талын чинээн
Танилгүй хүн алгын чинээн

Taniltai chun taliin tschinee
Tanilgui chun algiin tschinee

Wen man viele Freunde hat, ist man groß wie die Steppe.
Wer ohne Freunde ist, ist klein wie eine Handfläche.

Мэддэгт мэргэн цоохор
Мэддэггүйд эрээн цоохор

Meddegt mergen tsoochor
Meddegguid ereen tsoochor

Für den Wissenden ist es ein kluger Geist, für den Nichtwissenden ist es nur buntes Zeug.
(Rätsel: das Buch)

Эрхийг сурахаар
Бэрхийг сур

Erchiig surachaar
Berchiig sur.

Besser Schweres lernen als verwöhnen.

Дуудах нэрийг эцэг эх өгдөг, дуурсах алдрыг өөрөө олдог.
Duudach neriig etseg ech ögdög, duursach aldriig ööröö oldog.

Seinen Namen bekommt man von den Eltern. Seinen Ruf soll man selbst erwerben.

Биеээ засаад гэрээ зас, гэрээ засаад төрөө зас.

Biyee zasaad geree zas, geree zasaad töröö zas.

Erst soll man sich verbessern, danach das Haus. Nachdem man das Haus verbessert hat, soll man das Land verbessern.

Өөдөө шидсэн чулуу өөрийн толгой дээр.

Öödöö schidsen tschuluu ööriin tolgoi deer.

Wer einen Stein nach oben wirft, dem fällt er auf den eigenen Kopf.

Үнэн худлын хооронд алга дарам зайтай.

Unen chudliin choorond alga daram zaitai.

Zwischen Wahrheit und Lüge gibt es nur eine Handfläche Entfernung.

Тэнхээтэй явахад нь тэмээгээр тусалснаас , тэвдэж явахад нь тэвнээр тусал.

Tencheetei yawchad n temeegeer tusalsnaas, tewdej yawchad n tewneer tusal.

Besser jemandem, den es schlecht geht, mit einer Nadel helfen als jemandem, den es gut geht, mit einem Kamel.

Их мөрөн дөлгөөн, эрдэмтэй хүн даруу.

Ich mörön dölgöön, erdemtei chun daruu.

Das große Meer ist ruhig, der gebildete Mensch ist bescheiden.

Уур биеийг зовооно, уул морийг зовооно.
Uur biyiig zowoono, uul moriig zowoono

Die Wut quält die Seele, der Berg quält das Pferd.

Ганц мод гал болдоггүй, ганц хүн айл болдоггүй.

Gants mod gal boldoggui, gants chun ail boldoggui.

Aus einem Stück Holz kann man kein Feuer machen, mit einem einzelnen Menschen kann man keine Familie gründen.

Худалч хүний нээрээ олон, залхуу хүний маргааш олон.

Chudaltsch chunii neereee olon, zalchuu chunii margaasch olon.

Der Lügner redet viel von Wahrheit, der Faule redet immer von morgen.

Хүн хэлээрээ, мал хөлөөрөө

Chun cheleeree, mal chölööröö

Menschen mit Worten, Vieh mit Beinen (mit Worten als mit Gewalt)

Даруу зан
Залуу хүний чимэг

Daruu zan
Zaluu chunii tschimeg

Bescheidenheit ist der Schmuck der jungen Leute.